Theo một báo cáo của The Washington Post , quân đội Mỹ đã có thể tấn công tới 1.000 mục tiêu chỉ trong 24 giờ đầu của chiến dịch tại Iran , một phần nhờ sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo. Trong các hoạt động này, quân đội sử dụng Claude – công cụ AI do Anthropic phát triển – kết hợp với hệ thống Maven của Palantir để phân tích dữ liệu và ưu tiên mục tiêu trong thời gian gần như thực.

Tuy nhiên, khả năng ứng dụng AI trong chiến tranh không phải điều xuất hiện đột ngột chỉ trong vài năm gần đây. Để một hệ thống tự động hoạt động hiệu quả trong môi trường quân sự, cần cả một nền tảng hạ tầng công nghệ và đội ngũ chuyên gia vận hành. Trên thực tế, việc Mỹ có thể triển khai AI trong chiến trường ngày nay là kết quả của nhiều thập kỷ đầu tư vào công nghệ và tổ chức quân sự.

Theo các chuyên gia nghiên cứu công nghệ chiến lược, hiệu quả của các hệ thống kỹ thuật số phụ thuộc rất lớn vào tổ chức sử dụng chúng. Một số tổ chức có thể khai thác tốt công nghệ mới, trong khi những tổ chức khác lại không tận dụng được hết tiềm năng của chúng.

Hiểu đúng về AI trong quân sự

Trong văn hóa đại chúng và các bộ phim khoa học viễn tưởng, AI quân sự thường được mô tả như những robot sát thủ tự hành hoặc bầy drone chiến đấu hoàn toàn tự động . Tuy nhiên, hình ảnh đó phần lớn phóng đại khả năng tự chủ của AI và bỏ qua vai trò quan trọng của con người.

Trên thực tế, các hệ thống AI trong quân đội có thể chia thành hai nhóm chính: vũ khí tự động và hệ thống hỗ trợ ra quyết định.

Vũ khí tự động là những hệ thống có khả năng tự lựa chọn hoặc tấn công mục tiêu ở mức độ nhất định. Đây là loại công nghệ thường được nhắc tới trong các cuộc tranh luận về đạo đức và kiểm soát vũ khí.

Ngược lại, hệ thống hỗ trợ ra quyết định mới là thành phần phổ biến nhất trong quân đội hiện đại. Những hệ thống này cung cấp dữ liệu phân tích, thông tin tình báo và các công cụ lập kế hoạch cho con người. Phần lớn các ứng dụng AI trong chiến tranh hiện nay – bao gồm nhiều chiến dịch tại Trung Đông – thuộc nhóm này.

Các lực lượng quân sự hiện đại phụ thuộc vào hàng loạt hệ thống phần mềm để phân tích tình báo, quản lý chiến dịch, điều phối chiến trường, liên lạc, hậu cần và an ninh mạng.

Claude là một ví dụ điển hình của hệ thống hỗ trợ quyết định, chứ không phải vũ khí. Công cụ này được tích hợp trong Maven Smart System, nền tảng phân tích dữ liệu được nhiều tổ chức quân sự, tình báo và thực thi pháp luật sử dụng. Maven dùng thuật toán AI để phát hiện các mục tiêu tiềm năng từ dữ liệu vệ tinh và nhiều nguồn tình báo khác, trong khi Claude hỗ trợ các nhà hoạch định quân sự sắp xếp thông tin và xác định ưu tiên.

Một số hệ thống AI khác cũng hoạt động theo cách tương tự, chẳng hạn Lavender hay Gospel của Israel trong các chiến dịch tại Gaza. Những công cụ này giúp phân tích dữ liệu và đề xuất mục tiêu, nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.

AI quân sự có lịch sử lâu dài

Trên thực tế, các vũ khí có mức độ tự động nhất định đã xuất hiện trong chiến tranh từ hơn một thế kỷ trước. Thủy lôi hải quân thế kỷ XIX có thể phát nổ khi tiếp xúc với tàu. Trong Thế chiến II, Đức đã sử dụng bom bay được dẫn hướng bằng con quay hồi chuyển. Ngư lôi tự dẫn và tên lửa tầm nhiệt cũng có khả năng điều chỉnh quỹ đạo để bám theo mục tiêu.

Ngày nay, nhiều hệ thống phòng thủ hiện đại như Iron Dome của Israel hay Patriot của Mỹ từ lâu đã có chế độ hoạt động tự động.

Trong các cuộc chiến thế kỷ XXI, máy bay không người lái trở thành một công cụ phổ biến. Những hệ thống này đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ nguy hiểm hoặc tốn thời gian trên đất liền, trên biển, trên không và thậm chí ngoài không gian.

Các phương tiện điều khiển từ xa như MQ-9 Reaper của Mỹ hoặc Hermes 900 của Israel có thể bay lượn trong nhiều giờ để thực hiện nhiệm vụ trinh sát hoặc tấn công. Trong cuộc chiến Nga – Ukraine, các bên tham chiến còn phát triển drone góc nhìn thứ nhất (FPV) dùng làm vũ khí cảm tử.

Một số drone hiện nay cũng sử dụng AI để xác định mục tiêu khi việc điều khiển từ xa bị gây nhiễu điện tử.

Tuy nhiên, tự động hóa trong chiến tranh không chỉ nằm ở vũ khí. Khi khả năng quan sát và tấn công trở nên nhanh hơn, lượng thông tin cần xử lý cũng tăng mạnh. Đây chính là lý do các hệ thống hỗ trợ ra quyết định trở nên quan trọng.

Vai trò của tổ chức trong chiến tranh tự động hóa

Để các hệ thống tự động hoạt động hiệu quả, các tổ chức quân sự cũng phải thay đổi cách vận hành.

Trong nhiều thập kỷ, quân đội Mỹ đã phát triển các khái niệm chiến thuật và tổ chức mới – từ chiến trường điện tử thời chiến tranh Việt Nam đến học thuyết AirLand Battle trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, rồi sau đó là chiến tranh lấy mạng lưới làm trung tâm.

Trong cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu của Mỹ, các hệ thống hỗ trợ quyết định dựa trên AI trở thành công cụ quan trọng để phát hiện mục tiêu, lập kế hoạch các chiến dịch truy bắt hoặc tiêu diệt phần tử khủng bố và phân tích dữ liệu tình báo.

Những hệ thống như Maven đóng vai trò quan trọng trong mô hình tác chiến này.

Khả năng tác chiến hiện đại của Mỹ – thể hiện qua các chiến dịch gần đây – là kết quả của nhiều thập kỷ thử nghiệm và hoàn thiện quy trình. Các lực lượng quân sự phải kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn tình báo, phân tích mục tiêu, đánh giá phương án tấn công, điều phối lực lượng và đánh giá kết quả sau chiến dịch.

AI chỉ có thể tham gia vào chu trình này vì hàng nghìn nhân sự con người đang vận hành và giám sát toàn bộ hệ thống.

AI vẫn cần phán đoán của con người

Việc sử dụng AI trong quân sự cũng làm dấy lên lo ngại về hiện tượng “thiên kiến tự động hóa” – khi con người quá tin tưởng vào các hệ thống máy móc.

Tuy nhiên, rủi ro này không phải là điều mới. Trong quá khứ, nhiều hệ thống tự động đã từng bị đánh lừa hoặc dẫn tới sai lầm nghiêm trọng. Chẳng hạn, hệ thống giám sát Igloo White trong chiến tranh Việt Nam từng bị đánh lừa bởi các mồi nhử. Năm 1988, một tàu chiến Mỹ vô tình bắn hạ máy bay chở khách của Iran. Năm 1999, sai sót tình báo khiến máy bay Mỹ tấn công nhầm đại sứ quán Trung Quốc tại Serbia.

Trong nhiều cuộc xung đột tại Iraq và Afghanistan, các sai sót phân tích hoặc hiểu nhầm văn hóa địa phương cũng dẫn tới thương vong cho dân thường.

Những sự cố này cho thấy vấn đề thường nằm ở con người và tổ chức, không chỉ ở công nghệ.

AI có thể giúp các tổ chức xử lý dữ liệu và đưa ra dự đoán tốt hơn. Nhưng dự đoán chỉ là một phần trong quá trình ra quyết định.

Con người mới là bên xác định mục tiêu, giá trị và hậu quả chấp nhận được trong thế giới thực. Các hệ thống AI không có những yếu tố như đạo đức, ưu tiên chính trị hay trách nhiệm xã hội.

Vì vậy, dù AI ngày càng được sử dụng rộng rãi trong quân sự, điều đó không làm giảm vai trò của con người trong chiến tranh. Trên thực tế, khi công nghệ trở nên phức tạp hơn, vai trò của con người trong việc giám sát và ra quyết định lại càng quan trọng hơn.