Ứng dụng hiệu quả AI trong giáo dục cần chiến lược quốc gia: Bài học từ Thượng Hải

Tháng 1 vừa qua, công ty trí tuệ nhân tạo xAI của Elon Musk thông báo sẽ sử dụng chatbot của mình để xây dựng một hệ thống gia sư AI cho hơn một triệu học sinh tại El Salvador. Thông báo này xuất hiện không lâu sau khi OpenAI triển khai dịch vụ ChatGPT Edu cho sinh viên tại Kazakhstan, và Microsoft cũng cung cấp các công cụ cùng chương trình đào tạo AI cho giáo viên và học sinh ở United Arab Emirates.

Trong khi nhiều quốc gia đang triển khai các dự án hạ tầng cấp quốc gia cho kỷ nguyên AI và coi đây là một ưu tiên kinh tế, tại một số quốc gia trong đó có Việt Nam, cuộc thảo luận dường như vẫn xoay quanh nỗi lo AI khiến học sinh gian lận dễ hơn. Sự hào hứng đối với việc AI và các công nghệ mới có thể hỗ trợ hệ thống giáo dục dường như vẫn còn khá mờ nhạt. Những sáng kiến hợp tác sáng tạo, các nhóm nghiên cứu và phát triển, hay những chương trình giúp giáo viên thích nghi với công nghệ mới vẫn chưa thực sự phổ biến.

Dĩ nhiên, bất kỳ thay đổi lớn nào trong cách chúng ta học tập và làm việc đều đi kèm rủi ro, nhưng trong giáo dục phổ thông, dường như chúng ta đang tập trung vào những nỗi lo chưa phải là quan trọng nhất.

Cách tiếp cận của Thượng Hải

Gần đây, một người bạn của tôi có dịp đến Shanghai, tham gia cùng một cộng đồng học tập quốc tế gồm các quan chức cấp cao của hệ thống giáo dục và chính quyền thành phố. Nhóm này cùng hợp tác để xác định các vấn đề cấp bách trong giáo dục, nghiên cứu những mô hình tốt nhất trên thế giới và phát triển các giải pháp thực tiễn có thể áp dụng trong nhiều bối cảnh văn hóa và chính trị khác nhau.

Trong chuyến đi này, mục tiêu là tìm hiểu chính sách, phương pháp triển khai và cách giảng dạy liên quan đến AI tại Trung Quốc, sau đó rút ra bài học. Điều khiến bạn tôi nhanh chóng nhận ra là khái niệm “AI trong giáo dục” mà chúng ta thường nói gần như không giống với cách nó đang được triển khai ở Thượng Hải.

Tại đây, AI không chỉ đơn giản là một công cụ được đưa vào lớp học, mà là một cách tiếp cận mang tính hệ thống và triết lý. Nếu ở Mỹ, AI thường được xem như một chủ đề mới trong chương trình học hoặc một công cụ công nghệ bổ sung, thì ở Thượng Hải, nó được coi là hạ tầng quốc gia quan trọng, tương tự như hệ thống đường sắt cao tốc. Khoảng cách giữa hai cách tiếp cận này không chỉ là khác biệt về triển khai, mà là khác biệt về tư duy chiến lược.

Điểm mạnh trong cách tiếp cận của Thượng Hải không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách nó được tích hợp vào toàn bộ hệ sinh thái giáo dục. Thay vì chỉ dừng lại ở “AI literacy” – tức khả năng hiểu biết cơ bản về AI – họ đã tiến tới “AI infusion”, nơi trí tuệ nhân tạo trở thành lớp nền tảng vận hành cho toàn bộ trải nghiệm giáo dục.

Mỗi giáo viên đều có một trợ lý AI

Tại Thượng Hải, mỗi giáo viên đều có một trợ lý AI – không phải là tiện ích bổ sung, mà là một công cụ tiêu chuẩn. Các trợ lý này hỗ trợ lập kế hoạch bài giảng, chấm điểm, phân tích dữ liệu học tập và thậm chí hỗ trợ phát triển chuyên môn cho giáo viên. Mục tiêu không phải là thay thế giáo viên, mà là khuếch đại năng lực của họ, để giáo viên có thể tập trung nhiều hơn vào việc hướng dẫn, sáng tạo và kết nối với học sinh.

Song song với đó, mỗi học sinh đều có một “chân dung số” – một hồ sơ toàn diện được xây dựng từ dữ liệu đa chiều và liên tục cập nhật theo thời gian thực. Mục đích của hệ thống này không phải là giám sát, mà là chẩn đoán và hỗ trợ quá trình học tập cá nhân hóa.

Giáo viên nhận được phản hồi cụ thể về phương pháp giảng dạy của mình, chương trình học được thiết kế lại để nhấn mạnh mối liên hệ giữa các khái niệm nhằm giúp học sinh hiểu hệ thống thay vì chỉ ghi nhớ dữ kiện. Đồng thời, mỗi trường học đều trở thành một phần của một hệ sinh thái giáo dục trực tuyến rộng lớn vượt ra ngoài phạm vi lớp học truyền thống.

Nhiều người vẫn chưa hình dung được AI có thể nâng cao phương pháp giảng dạy như thế nào, giúp khơi dậy sự tò mò và sáng tạo ra sao, hoặc làm phong phú chương trình học đến mức nào. AI thậm chí có thể giúp triển khai việc học tập cá nhân hóa – điều mà hệ thống giáo dục đã theo đuổi suốt nhiều năm. Nhưng nếu chúng ta chỉ tập trung vào việc học sinh có thể dùng AI để gian lận trong bài luận, những tiềm năng này sẽ khó có cơ hội phát huy.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của chuyến đi là chuyến thăm East China Normal University, nơi các nhà tâm lý học giáo dục và nhà khoa học máy tính tại Shanghai Institute of AI in Education đã xây dựng một hệ thống phát triển hoàn chỉnh, từ khâu kỹ thuật, thử nghiệm mô hình cho đến đánh giá hiệu quả.

Đây không chỉ là một viện nghiên cứu lý thuyết, mà còn là một trung tâm R&D thực thụ tạo ra các sản phẩm quy mô lớn cho hệ thống giáo dục. Họ giải quyết những vấn đề cụ thể như gia sư toán bằng AI có thể phân tích bài làm viết tay và xác định chính xác lỗi lập luận của học sinh, hệ thống đánh giá bài luận có thể đưa ra nhận xét tinh tế về thơ cổ Trung Quốc, hay chatbot tư vấn tâm lý sử dụng các kỹ thuật trị liệu hành vi nhận thức.

Tại nhiều quốc gia, AI đang được ứng dụng mạnh mẽ trong các lĩnh vực như năng lượng sạch, khám phá không gian hay công nghệ sinh học. Tuy nhiên, trong giáo dục phổ thông, vẫn tồn tại một khoảng trống đáng kể.

Nếu muốn biến cách tiếp cận AI trong giáo dục từ rời rạc thành một chiến lược thống nhất, cần có sự lãnh đạo phối hợp ở mọi cấp độ. Chỉ khi xây dựng được sự liên kết giữa chính sách và triển khai thực tế, chúng ta mới có thể tạo ra một hạ tầng giáo dục thực sự cho kỷ nguyên AI, thay vì tiếp tục những dự án thử nghiệm rời rạc.